Wszystkie kompendia · Historia muzyki · materiał dla szkół muzycznych

Muzyka klasycyzmu

Epoka równowagi i jasnej formy, ok. 1750–1820. Od Glucka i Haydna do Beethovena

Wersja poprawiona · październik 2026

Posłuchaj kompendium

Całość czytana na głos, ok. 36 minut. Lektor to głos syntetyczny (ElevenLabs). Nagranie pomija kalendarium, podpisy rycin, listę utworów do słuchania i quiz.

Rozdziały nagrania

Epoka równowagi

Panorama miasta z ogrodami pałacowymi na pierwszym planie
Wiedeń widziany z Belwederu. Obraz Bernarda Bellotta, zwanego Canalettem, 1758–1761, Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.

Klasycyzm w muzyce trwa mniej więcej od 1750 do 1820 r. Zaczyna się, gdy po śmierci Bacha kompozytorzy odchodzą od gęstej barokowej polifonii, a kończy w czasach dojrzałego Beethovena, którego późne dzieła prowadzą już do romantyzmu. Najważniejszym ośrodkiem muzycznym epoki był Wiedeń. Tam pracowali Gluck, Haydn, Mozart i Beethoven, dlatego trzech ostatnich nazywa się klasykami wiedeńskimi.

Muzyka klasycyzmu ma być jasna, zrozumiała i dobrze zbudowana. Melodia z prostym akompaniamentem zastępuje równorzędne głosy baroku, a utwory dzielą się na wyraźne, symetryczne odcinki. W tej epoce ukształtowały się forma sonatowa, symfonia, kwartet smyczkowy i koncert fortepianowy, czyli gatunki, które do dziś stanowią trzon repertuaru filharmonii.

Zmieniło się też miejsce muzyki w życiu ludzi. Obok dworu i kościoła coraz większe znaczenie miały publiczne koncerty biletowane i muzykowanie w domach mieszczańskich, gdzie fortepian stał się instrumentem codziennym.

W programie nauczania: materiał dla ucznia szkoły muzycznej I stopnia, przedmiot wiedza o muzyce.

I

Ramy czasowe

Klasycyzm to piąta epoka historii muzyki europejskiej, po starożytności, średniowieczu, renesansie i baroku. Poprzedza go barok, a po nim przychodzi romantyzm. Granice epok są umowne: w latach 1730–1770 działało pokolenie przejściowe (synowie Bacha, kompozytorzy z Mannheimu), a ostatnie dzieła Beethovena powstały w latach dwudziestych XIX w., gdy tworzyli już Schubert i młody Chopin.

  1. Starożytność — do V w. n.e. (476)
  2. Średniowiecze — do ok. 1430
  3. Renesans — ok. 1430–1600
  4. Barok — ok. 1600–1750
  5. Klasycyzm — ok. 1750–1820
  6. Romantyzm — ok. 1820–1900
  7. Impresjonizm — ok. 1890–1918
  8. Muzyka XX i XXI w. — od początku XX w. do dziś
Plac miejski z kościołem i gmachem teatru
Michaelerplatz w Wiedniu. Po prawej gmach Burgtheater, gdzie w 1786 r. wystawiono Wesele Figara. Kolorowana akwaforta Carla Schütza, wyd. Artaria, przełom XVIII i XIX w.

Niebieskie daty dotyczą Europy, brązowe Polski.

Johann Stamitz zostaje koncertmistrzem orkiestry dworskiej w Mannheimie. Jej styl gry naśladuje cała Europa.
Śmierć J.S. Bacha. Umowna granica baroku i klasycyzmu.
W Salzburgu rodzi się Wolfgang Amadeus Mozart.
Joseph Haydn wstępuje na służbę u książąt Esterházych. Kieruje ich orkiestrą do 1790 r.
Orfeusz i Eurydyka Christopha Willibalda Glucka w Wiedniu, początek reformy opery.
Stanisław August Poniatowski królem Polski. Na jego dworze działa kapela i rozwija się życie muzyczne Warszawy.
Pierwsze przedstawienie Teatru Narodowego w Warszawie (19 listopada, komedia Natręci).
W Bonn rodzi się Ludwig van Beethoven.
I rozbiór Polski.
Nędza uszczęśliwiona Macieja Kamieńskiego, najstarsza w całości zachowana opera do polskiego tekstu.
Wesele Figara Mozarta w wiedeńskim Burgtheater (1 maja).
Wybuch rewolucji francuskiej.
Czarodziejski flet (30 września). W grudniu umiera Mozart, zostawiając niedokończone Requiem. Haydn rozpoczyna pierwszy pobyt w Londynie.
Konstytucja 3 maja.
Beethoven przenosi się do Wiednia i uczy się u Haydna.
Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Jana Stefaniego i Wojciecha Bogusławskiego. Powstanie kościuszkowskie.
III rozbiór. Polska traci niepodległość.
Haydn kończy oratorium Stworzenie świata.
Pierwsze publiczne wykonanie III Symfonii „Eroiki” Beethovena (7 kwietnia, Theater an der Wien).
Beethoven kończy V i VI Symfonię („Pastoralną”).
Śmierć Haydna w Wiedniu.
Zamek na Czorsztynie Karola Kurpińskiego w Teatrze Narodowym (5 marca).
Józef Elsner współtworzy w Warszawie Instytut Muzyki i Deklamacji, nazywany konserwatorium. W latach 1826–1829 w powiązanej z nim Szkole Głównej Muzyki uczy kompozycji Fryderyka Chopina.
IX Symfonia Beethovena z finałem na chór i solistów do Ody do radości Schillera.
Śmierć Beethovena w Wiedniu.
II

Język muzyczny klasycyzmu

Kompozytorzy klasycyzmu chcieli, żeby słuchacz bez trudu śledził przebieg utworu. Stąd śpiewne tematy, wyraźne kadencje, powtórzenia i symetria. Te same cechy pomagają dziś rozpoznać utwór z tej epoki.

2.1Faktura: melodia z akompaniamentem

Rękopis nutowy pieśni z tekstem pod melodią i akompaniamentem fortepianu
Hymn Gott erhalte Franz den Kaiser w wersji na fortepian, czystopis Haydna z przełomu 1796 i 1797 r. Melodia z akompaniamentem i budowa okresowa. Austriacka Biblioteka Narodowa.

W baroku kilka głosów prowadziło często równorzędne melodie. W klasycyzmie przeważa homofonia: jeden głos ma melodię, a pozostałe tworzą akompaniament. W sonatach fortepianowych melodię gra zwykle prawa ręka, akompaniament lewa. Polifonia nie znika. Kompozytorzy sięgają po nią w miejscach szczególnych, np. w fugowanym finale Symfonii C-dur „Jowiszowej” Mozarta czy w fugach jego Requiem.

2.2Melodyka, rytmika i budowa okresowa

Melodia klasyczna jest śpiewna i łatwa do zapamiętania. Składa się z krótkich motywów, które łączą się w zdania. Podstawą jest budowa okresowa: okres (najczęściej 8 taktów) dzieli się na poprzednik i następnik po 4 takty. Poprzednik kończy się jak pytanie, następnik odpowiada mu i zamyka myśl w tonacji głównej.

Rytmika jest wyrazista i zróżnicowana, ale oparta na regularnym metrum. Barokowy, jednostajny bieg ósemek czy szesnastek ustępuje zmiennym wartościom, pauzom i rytmom tanecznym, np. menueta. Tematy często różnią się właśnie rytmem: pierwszy bywa energiczny i punktowany, drugi spokojniejszy.

2.3Harmonika

Harmonia opiera się na funkcjach toniki, subdominanty i dominanty, a kadencje wyraźnie zamykają odcinki utworu. Basso continuo, podstawa muzyki barokowej, stopniowo wychodzi z użycia. Typowym akompaniamentem fortepianowym staje się bas Albertiego: akord rozłożony w porządku dół–góra–środek–góra (np. c–g–e–g), powtarzany w równych wartościach. Tak zaczyna się Sonata C-dur KV 545 Mozarta.

2.4Dynamika, artykulacja, agogika, kolorystyka

Barok znał głównie dynamikę tarasową, czyli skoki między forte i piano. Orkiestra dworska w Mannheimie zasłynęła długimi, stopniowymi narastaniami. Stamitz nie wynalazł crescendo i diminuendo, ale to od Mannheimu stały się one powszechnym środkiem wyrazu. Beethoven chętnie używał nagłych akcentów (sforzando, sf) i skrajnych kontrastów dynamicznych.

Kompozytorzy zapisują dokładniej artykulację: łuki legato, kropki staccato, akcenty. Agogika jest raczej stała. Tempo określają włoskie oznaczenia (Allegro, Andante, Adagio, Presto), a swobodne zwalnianie i przyspieszanie rozwinie się dopiero w romantyzmie. Kolorystykę wzbogaca orkiestra, w której pojawiają się klarnety, oraz fortepian, na którym można grać głośno i cicho w zależności od siły uderzenia.

Każdy z tych elementów, z przykładami do słuchania i ćwiczeniami słuchowymi, omawia osobne kompendium Elementy dzieła muzycznego.

Jak rozpoznać utwór z epoki klasycyzmu

  1. Homofonia. Wyraźna melodia z akompaniamentem, często bas Albertiego.
  2. Symetria. Okresy 4+4 takty, powtórzenia, czytelne kadencje.
  3. Kontrast tematów. Energiczny temat główny i śpiewny temat drugi.
  4. Stopniowa dynamika. Crescendo i diminuendo zamiast samych skoków forte–piano.
  5. Brak continuo. Nie słychać klawesynu realizującego basso continuo. W muzyce fortepianowej gra fortepian, nie klawesyn.
  6. Typowe gatunki. Symfonia, kwartet smyczkowy, sonata fortepianowa, koncert fortepianowy, opera buffa.
III

Formy i gatunki

W klasycyzmie wiele gatunków ma podobną budowę. Symfonia to sonata na orkiestrę, kwartet to sonata na cztery instrumenty smyczkowe, koncert to sonata na solistę z orkiestrą. Łączy je cykl sonatowy, a jego pierwsza część ma zwykle formę sonatową.

3.1Cykl sonatowy

Cykl sonatowy to utwór złożony z kilku części o różnym tempie i charakterze. Symfonia i kwartet mają najczęściej cztery części:

  • I — szybka, w formie sonatowej (allegro sonatowe), czasem poprzedzona wolnym wstępem;
  • II — wolna, śpiewna (Andante, Adagio), często w formie wariacji lub ABA;
  • III — taneczna: menuet z triem (u Beethovena często scherzo);
  • IV — szybki finał, często rondo albo forma sonatowa.

Sonata fortepianowa i koncert mają zwykle trzy części: szybką, wolną i szybką. W koncercie pod koniec części pierwszej orkiestra milknie, a solista gra kadencję, popisowy odcinek, dawniej często improwizowany.

3.2Forma sonatowa (allegro sonatowe)

Rękopis partytury na smyczki
Pierwsza strona autografu Eine kleine Nachtmusik KV 525 Mozarta, 10 sierpnia 1787. Część I ma formę sonatową.

To najważniejsza forma klasycyzmu. Ma trzy główne części, a cała opiera się na zestawieniu dwóch kontrastujących tematów i dwóch tonacji:

Ekspozycja
Przedstawienie materiału. Temat I w tonacji głównej, łącznik, który moduluje, temat II w tonacji pokrewnej (w utworach durowych najczęściej w tonacji dominanty) i odcinek zamykający. Ekspozycję zwykle się powtarza.
Przetworzenie
Praca nad motywami z ekspozycji: rozdrabnianie, przenoszenie do różnych tonacji, zestawianie, czasem imitacja. Największe napięcie utworu.
Repryza
Powrót ekspozycji ze zmianą: oba tematy brzmią teraz w tonacji głównej. Utwór często zamyka koda. posłuchaj

3.3Formy dwuczęściowa i trzyczęściowa: menuet z triem

Forma dwuczęściowa (AB) składa się z dwóch odcinków, z których każdy zwykle się powtarza. Forma trzyczęściowa (ABA) to dwa podobne odcinki przedzielone kontrastującym środkiem. Najlepszy przykład to menuet z triem z trzecich części symfonii i kwartetów: menuet (A), trio (B) o lżejszej obsadzie, menuet da capo (A). Sam menuet i samo trio mają przy tym zwykle budowę dwuczęściową.

3.4Rondo

W rondzie powraca refren (A), a między jego powtórzeniami pojawiają się różne epizody, czyli kuplety: A B A C A. Rondo ma zwykle pogodny, żywy charakter, dlatego chętnie kończono nim sonaty, koncerty i symfonie. Najbardziej znane klasyczne rondo to Alla turca, finał Sonaty A-dur KV 331 Mozarta. posłuchaj

3.5Wariacje

Wariacje to temat i jego kolejne przekształcenia: kompozytor zmienia melodię, rytm, harmonię, fakturę, tempo, a nawet tryb z durowego na molowy, ale temat wciąż daje się rozpoznać. Mozart napisał 12 wariacji na temat francuskiej piosenki Ah, vous dirai-je, maman KV 265, której melodia jest znana z wielu piosenek dla dzieci. posłuchaj Haydn ułożył wariacje w II części Symfonii nr 94 „Niespodzianka” i w II części Kwartetu op. 76 nr 3 „Cesarskiego” — tam tematem jest jego własny hymn Gott erhalte Franz den Kaiser z 1797 r. posłuchaj

3.6Kanon

W kanonie wszystkie głosy wykonują tę samą melodię, ale wchodzą jeden po drugim. To technika starsza niż klasycyzm, lecz kompozytorzy tej epoki wciąż ją lubili. Mozart i Haydn pisali krótkie kanony wokalne, często żartobliwe, do śpiewania w gronie przyjaciół.

3.7Gatunki instrumentalne

Symfonia
Cykl sonatowy na orkiestrę. Haydn napisał ich ponad sto, Mozart 41 numerowanych, Beethoven dziewięć.
Koncert
Utwór na solistę i orkiestrę, najczęściej trzyczęściowy, z kadencją. Mozart rozwinął koncert fortepianowy, napisał też koncerty na skrzypce, waltornię, flet i klarnet. posłuchaj
Sonata
Cykl na fortepian solo albo na instrument z fortepianem (np. sonata skrzypcowa). Beethoven skomponował 32 sonaty fortepianowe.
Kwartet smyczkowy
Cykl na dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę. Haydn napisał 68 kwartetów i nadał gatunkowi klasyczną postać.
Divertimento i serenada
Lżejsze utwory kilkuczęściowe do słuchania przy okazji uroczystości i spotkań. Najsłynniejsza jest serenada G-dur Eine kleine Nachtmusik KV 525 Mozarta (1787). posłuchaj
Uwertura
Orkiestrowy wstęp do opery. Bywa też samodzielnym utworem koncertowym.

3.8Gatunki wokalno-instrumentalne

Opera występowała w kilku odmianach. Opera seria to poważna opera włoska na tematy mitologiczne i historyczne. W 1762 r. Gluck w Orfeuszu i Eurydyce uprościł ją i podporządkował muzykę dramatowi: zrezygnował z popisowych ozdobników, które zatrzymywały akcję. Opera buffa to włoska opera komiczna o ludziach współczesnych, często o sprytnych służących i ich panach. Mozart napisał w tym gatunku Wesele Figara KV 492 (1786) posłuchaj i Così fan tutte (1790), a Don Giovanni (1787) łączy elementy buffa i seria. Singspiel (śpiewogra) to niemiecka opera z dialogami mówionymi zamiast recytatywów. Najsłynniejszym singspielem jest Czarodziejski flet Mozarta (1791). posłuchaj

Afisz z 1791 r. zapowiadający po raz pierwszy operę Die Zauberflöte
Afisz pierwszego przedstawienia Czarodziejskiego fletu, Theater auf der Wieden w Wiedniu, 30 września 1791.

Oratorium to duży utwór na solistów, chór i orkiestrę, najczęściej na temat religijny, wykonywany bez scenografii. Haydn, zachwycony oratoriami Haendla usłyszanymi w Londynie, napisał Stworzenie świata (1798) i Pory roku (1801). Muzyka sakralna to także msze i requiem, czyli msza żałobna. Requiem d-moll Mozart pisał w ostatnich miesiącach życia i nie zdążył go skończyć. Dokończył je jego uczeń Franz Xaver Süssmayr. posłuchaj

Rozwija się też pieśń na głos z fortepianem. W Polsce popularne były pieśni, romanse i śpiewy patriotyczne.

3.9Muzyka absolutna i programowa

Większość muzyki klasycyzmu to muzyka absolutna: sonata czy symfonia nie opowiada historii, liczy się w niej sama budowa i brzmienie. Muzyka programowa odwołuje się do treści pozamuzycznej podanej w tytule. Jej wczesnym przykładem jest VI Symfonia „Pastoralna” Beethovena (1808), której części mają tytuły opisujące sceny wiejskie, m.in. burzę i śpiew ptaków. posłuchaj Obrazowe są także fragmenty Stworzenia świata Haydna, zaczynającego się muzycznym „przedstawieniem chaosu”. posłuchaj Pełny rozwój muzyki programowej nastąpi w romantyzmie.

Muzykę epoki dzieli się też według przeznaczenia. Sakralna rozbrzmiewała w kościołach (msze, requiem), świecka na dworach, w teatrach, salach koncertowych i domach. Inne były jej funkcje: rozrywka (divertimento), obrzęd religijny (msza), widowisko (opera), wspólne muzykowanie (kwartet, pieśń).

Formę sonatową, cykl sonatowy, rondo i wariacje opisuje szczegółowo kompendium Formy muzyczne, z przykładami i ćwiczeniami.

Operę seria, buffa i singspiel, a także mszę i requiem, opisuje szczegółowo kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne, z przykładami i ćwiczeniami.

IV

Kompozytorzy europejscy

4.1Christoph Willibald Gluck (1714–1787)

Gluck przy szpinecie, portret olejny
Christoph Willibald Gluck przy instrumencie klawiszowym. Obraz Josepha-Siffreda Duplessisa, 1775, Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.

Kompozytor operowy, który działał w Wiedniu i Paryżu. W Orfeuszu i Eurydyce (Wiedeń, 1762) i Alceście (1767) przeprowadził reformę opery: muzyka miała służyć dramatowi, arie stały się prostsze, a chór i orkiestra ważniejsze. Rola Orfeusza była napisana dla kastrata, typowego śpiewaka opery seria. posłuchaj

4.2Joseph Haydn (1732–1809)

Portret Josepha Haydna w peruce, z nutami w dłoni
Joseph Haydn, portret namalowany w Londynie przez Thomasa Hardy'ego, 1791.

Austriak, przez prawie 30 lat (1761–1790) kapelmistrz książąt Esterházych w Eisenstadt i w pałacu Eszterháza. Miał do dyspozycji orkiestrę, chór i teatr operowy, mógł więc próbować nowych pomysłów i od razu je słyszeć. Po śmierci księcia Mikołaja dwukrotnie wyjeżdżał do Londynu (1791–1792 i 1794–1795), gdzie powstało 12 symfonii londyńskich (nr 93–104), m.in. Symfonia nr 94 „Niespodzianka”, w Polsce nazywana też „Symfonią z uderzeniem w kocioł”. posłuchaj

Napisał ponad sto symfonii (numerowanych jest 104), 68 kwartetów smyczkowych, oratoria, msze, opery i sonaty. Bywa nazywany „ojcem symfonii” i „ojcem kwartetu”. Nie wymyślił tych gatunków, ale to w jego utworach przybrały postać, którą przejęli Mozart i Beethoven. Przyjaźnił się z Mozartem, a w 1792 r. przez pewien czas uczył młodego Beethovena.

Legenda i fakty. Często się mówi, że Haydn umieścił nagłe fortissimo w II części Symfonii „Niespodzianka”, by obudzić drzemiącą publiczność. Według jego biografa Georga Augusta Griesingera sam Haydn temu zaprzeczał: chciał zaskoczyć słuchaczy czymś nowym i błyskotliwie zadebiutować.

4.3Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)

Niedokończony portret Mozarta z profilu
Mozart na niedokończonym portrecie pędzla Josepha Langego, szwagra kompozytora, 1782–1783.
Akwarela: ojciec gra na skrzypcach, chłopiec przy klawesynie, dziewczynka śpiewa
Siedmioletni Mozart przy klawesynie, ojciec Leopold ze skrzypcami i siostra Maria Anna (Nannerl) w Paryżu. Akwarela Carmontelle'a, 1763.

Urodził się w Salzburgu. Ojciec, skrzypek Leopold Mozart, wcześnie odkrył talent syna i jego siostry. Od 1762 r. rodzina podróżowała z cudownymi dziećmi po Europie, m.in. do Wiednia, Paryża i Londynu. Później Mozart pracował dla arcybiskupa Salzburga, a w 1781 r. osiadł w Wiedniu jako wolny artysta: koncertował, uczył, wydawał utwory i pisał opery.

Tworzył we wszystkich gatunkach swojej epoki. Jego dzieła porządkuje katalog Ludwiga von Köchla (oznaczenie KV), który liczy ponad 600 pozycji. Najważniejsze to opery Uprowadzenie z seraju, Wesele Figara, Don Giovanni, Così fan tutte i Czarodziejski flet, 41 numerowanych symfonii (ostatnia, „Jowiszowa”, z 1788 r.), 27 numerowanych koncertów fortepianowych, Koncert klarnetowy, kwartety, sonaty i Requiem.

Legenda i fakty. Powtarza się, że Mozart zapisywał gotowe utwory od razu na czysto, bez poprawek. Ta opowieść wywodzi się m.in. z listu, który okazał się fałszerstwem. Zachowało się około 320 szkiców i brulionów Mozarta, a ich badacze pokazali, że starannie planował i poprawiał swoje kompozycje.

4.4Ludwig van Beethoven (1770–1827)

Beethoven z czerwonym szalem trzyma rękopis i ołówek
Beethoven z rękopisem Missa solemnis. Portret Josepha Karla Stielera, 1820.

Urodził się w Bonn, w 1792 r. przeniósł się do Wiednia i zasłynął jako pianista i improwizator. Ok. 1800 r. zaczął tracić słuch. W liście do braci, zwanym testamentem z Heiligenstadt (1802), opisał rozpacz, ale i postanowienie, by żyć dla sztuki. W ostatnich latach życia był głuchy, a rozmówcy pisali do niego w tzw. zeszytach konwersacyjnych.

Napisał 9 symfonii, 32 sonaty fortepianowe, 5 koncertów fortepianowych, Koncert skrzypcowy, 16 kwartetów smyczkowych, operę Fidelio i Missa solemnis. Wychodził od wzorców Haydna i Mozarta, ale rozbudowywał formy, wzmacniał kontrasty i wprowadzał silne emocje. Dlatego uważa się go za kompozytora na pograniczu klasycyzmu i romantyzmu. Finał IX Symfonii z Odą do radości Schillera to najsłynniejsza symfonia z udziałem chóru i solistów. Jej melodia jest dziś hymnem Unii Europejskiej.

Rękopiśmienna strona tytułowa z wydrapanym fragmentem
Strona tytułowa rękopisu III Symfonii. Słowa „intitolata Bonaparte” (zatytułowana Bonaparte) zostały wydrapane, a ołówkiem dopisano „Geschrieben auf Bonaparte” (napisana o Bonapartem). Tytuł Eroica pojawił się w pierwszym wydaniu z 1806 r.

Legenda i fakty. Słowa o „losie pukającym do drzwi”, które mają objaśniać początek V Symfonii, przekazał dopiero po śmierci Beethovena jego sekretarz Anton Schindler. Badacze uważają go za świadka niewiarygodnego. Dlatego nazwę „Symfonia losu” traktuj jako przydomek, nie jako tytuł nadany przez kompozytora. posłuchaj

4.5Inni kompozytorzy

Johann Stamitz (1717–1757)
Czeski skrzypek, twórca szkoły mannheimskiej. Jego orkiestra słynęła z dyscypliny, crescenda i „rakiety mannheimskiej”, czyli szybko wznoszącej się figury melodycznej.
Carl Philipp Emanuel Bach (1714–1788)
Syn Jana Sebastiana, przedstawiciel pokolenia przejściowego. Jego sonaty klawiszowe pełne nagłych zmian nastroju podziwiali Haydn i Mozart.
V

Muzyka polska w klasycyzmie

Polski klasycyzm przypada na panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764–1795), czas reform, ale i rozbiorów. Król utrzymywał kapelę i wspierał teatr. W 1765 r. odbyło się pierwsze przedstawienie Teatru Narodowego, a od 1779 r. scena miała własny gmach przy placu Krasińskich. To tam narodziła się opera z polskim tekstem. Po utracie niepodległości muzyka, zwłaszcza opera i polonez, stała się sposobem podtrzymywania poczucia narodowego. W Warszawie styl klasyczny trwał długo, aż do lat dwudziestych XIX w., gdy dorastało pokolenie Chopina.

5.1Maciej Kamieński (1734–1821)

Drzeworyt: portret mężczyzny w medalionie
Maciej Kamieński. Drzeworyt z 1879 r., wizerunek wyobrażony po latach.

Urodził się w Sopronie na Węgrzech, był słowackiego pochodzenia. W Warszawie uczył gry na fortepianie i śpiewu. Jego Nędza uszczęśliwiona z librettem Wojciecha Bogusławskiego (na podstawie utworu Franciszka Bohomolca) została wystawiona 11 lipca 1778 r. Przez długi czas nazywano ją pierwszą polską operą. Dziś wiadomo, że polskie opery wystawiano już wcześniej, np. w Słonimiu u hetmana Michała Kazimierza Ogińskiego. Nędza uszczęśliwiona jest jednak najstarszą operą do polskiego tekstu, która zachowała się w całości. posłuchaj

5.2Jan Stefani (ok. 1750–1829)

Skrzypek i kompozytor pochodzący z Czech, kapelmistrz na dworze Stanisława Augusta i w katedrze św. Jana w Warszawie. Sławę przyniosła mu opera komiczna Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale (1794) do libretta Wojciecha Bogusławskiego. Premiera tuż przed powstaniem kościuszkowskim zamieniła się w manifestację patriotyczną. Stefani nadał muzyce ludowy charakter: wprowadził rytmy polskich tańców, przede wszystkim krakowiaka, poloneza i mazura, proste melodie i ludowe instrumenty, różne dla grupy Krakowiaków i grupy Górali. Był zbieraczem melodii ludowych. Polskie tańce narodowe, z krakowiakiem, polonezem i mazurem, opisuje kompendium Polska muzyka ludowa. W XIX w. opera stała się dziełem narodowym i do dziś jest wystawiana. posłuchaj

5.3Michał Kleofas Ogiński (1765–1833)

Młody mężczyzna w mundurze z epoletami trzyma kartkę z nutami
Michał Kleofas Ogiński. Obraz Josefa Grassiego, Muzeum Narodowe w Krakowie.

Książę, dyplomata i polityk, uczestnik powstania kościuszkowskiego. Po jego upadku wyjechał z kraju, a ostatnie lata spędził we Florencji. Grał na skrzypcach i fortepianie, pierwszym nauczycielem muzyki był dla niego Józef Kozłowski. Skomponował 26 polonezów fortepianowych oraz mazurki, walce, romanse i operę. Jego polonezy mają charakter sentymentalny, nastrojowy, przeznaczony do słuchania, a nie tylko do tańca.

Spór o „Pożegnanie Ojczyzny”. Tradycja przypisuje Ogińskiemu słynny Polonez a-moll „Pożegnanie Ojczyzny” i wiąże go z 1794 r. W 2023 r. muzykolożka Agnieszka Leszczyńska wykazała w czasopiśmie „Muzyka”, że autorstwo Ogińskiego jest wątpliwe, a utwór powstał prawdopodobnie później. Dyskusja badaczy trwa. posłuchaj

5.4Józef Elsner (1769–1854)

Litografia: starszy mężczyzna w surducie
Józef Elsner w podeszłym wieku. Litografia Maksymiliana Fajansa, po 1853.

Urodził się w Grodkowie na Śląsku. Od 1799 do 1824 r. kierował operą Teatru Narodowego w Warszawie. Pisał opery, msze, symfonie i utwory fortepianowe. Był znakomitym pedagogiem: w 1821 r. współtworzył Instytut Muzyki i Deklamacji, a w latach 1826–1829 w Szkole Głównej Muzyki uczył kompozycji Fryderyka Chopina. Od szkół, które współtworzył, wywodzi swoją historię dzisiejszy Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina.

5.5Karol Kurpiński (1785–1857)

Mężczyzna przy fortepianie z nutami, u stóp pies
Karol Kurpiński przy fortepianie. Obraz Aleksandra Molinariego, 1825, Muzeum Narodowe w Warszawie.

Od 1810 r. kapelmistrz Teatru Narodowego w Warszawie, najpierw obok Elsnera, a w latach 1824–1840 kierownik i jedyny dyrygent warszawskiej opery. Wystawiał opery Mozarta, Webera i Rossiniego, a także polskie, w tym własne. Najbardziej znana jest opera komiczna Zamek na Czorsztynie, czyli Bojomir i Wanda (1819), w której klasyczna forma łączy się z romantycznym zainteresowaniem polską przeszłością i fantastyką. posłuchaj

5.6Maria Szymanowska (1789–1831)

Kobieta w białej sukni i turbanie gra na fortepianie
Maria Szymanowska przy fortepianie. Obraz Aleksandra Kokulara, ok. 1825.

Pianistka i kompozytorka z Warszawy, jedna z pierwszych kobiet, które zrobiły europejską karierę wirtuozowską. Koncertowała w Wiedniu, Londynie, Berlinie, Paryżu, Petersburgu i we Włoszech. W 1822 r. została nadworną pianistką carowych w Petersburgu, a jej salon odwiedzali m.in. Adam Mickiewicz, który ożenił się z jej córką Celiną, i Aleksander Puszkin. Goethe napisał dla niej wiersz. Komponowała głównie utwory fortepianowe: polonezy, mazurki, walce, nokturny (najbardziej znany to Le Murmure) i etiudy. Etiudy pisała jako pierwsza w muzyce polskiej. Jej twórczość leży już na pograniczu romantyzmu. posłuchaj

5.7Inni kompozytorzy polscy

Jan Wański (1756 – ok. 1830)
Skrzypek i kompozytor z Wielkopolski. Pisał muzykę religijną, opery (Pasterz nad Wisłą) i symfonie dla kapeli katedry gnieźnieńskiej.
Józef Kozłowski (1757–1831)
Działał w Rosji, gdzie spopularyzował polonez. Jego polonez Grom pobiedy, razdawajsia (1791) przez lata pełnił w Rosji funkcję nieoficjalnego hymnu. Był nauczycielem Michała Kleofasa Ogińskiego.

5.8Polskie tańce narodowe w muzyce klasycyzmu

W klasycyzmie polskie tańce przeniknęły do muzyki artystycznej. Kompozytorzy stylizowali je, czyli zachowywali ich rytm i charakter, ale pisali je do słuchania: na fortepian, do opery, na orkiestrę.

Polonez

metrum 3/4 · tempo umiarkowane

Taniec kroczący, dostojny, otwierający bale. Typowy rytm: ósemka i dwie szesnastki, potem ćwierćnuty i ósemki. Akcent na początku taktu, kadencje często na słabej części. Polonezy pisali Ogiński, Kozłowski, Elsner, Kurpiński i Szymanowska.

Mazur

metrum 3/4 · tempo żywe

Taniec skoczny, pełen zapału. Charakterystyczne są akcenty przesunięte na słabe części taktu i punktowane rytmy. Mazur pojawia się w Krakowiakach i Góralach Stefaniego. Z tego tańca wywodzi się fortepianowy mazurek.

Krakowiak

metrum 2/4 · tempo żywe

Taniec z okolic Krakowa, z synkopami i przytupami. Obok poloneza i mazura to jeden z tańców, na których Stefani oparł muzykę swojej opery. Do krakowiaka Jonka z tej opery nawiązał Elsner w fortepianowym Rondzie à la krakowiak (1803). Nie należy go mylić ze znanym Rondem à la Krakowiak op. 14 na fortepian i orkiestrę, które Chopin, uczeń Elsnera, napisał w 1828 r.

VI

Instrumenty i zespoły

6.1Fortepian

Drewniany fortepian historyczny z podniesionym wiekiem w sali muzeum
Fortepian z warsztatu Antona Waltera i syna, Wiedeń, ok. 1810. Musikinstrumenten-Museum w Berlinie.

Fortepian wynalazł ok. 1700 r. we Florencji Bartolomeo Cristofori. W klasycyzmie wyparł klawesyn. W klawesynie struny są szarpane, więc siła dźwięku prawie nie zależy od uderzenia. W fortepianie struny uderzają obite skórą młoteczki, dlatego można grać cicho i głośno (piano i forte, stąd nazwa) oraz stopniowo zmieniać dynamikę. Fortepiany z czasów Mozarta, nazywane dziś fortepianami historycznymi, były lżejsze i cichsze od współczesnych. Słynęły instrumenty Johanna Andreasa Steina z Augsburga i Antona Waltera z Wiednia.

6.2Orkiestra klasyczna

W klasycyzmie ustalił się skład orkiestry, który stał się podstawą orkiestry symfonicznej. Zanikło continuo z klawesynem. Orkiestrą kierował zwykle koncertmistrz (pierwszy skrzypek) albo kompozytor grający przy instrumencie klawiszowym.

Smyczki

trzon orkiestry

  • skrzypce I i II
  • altówki
  • wiolonczele
  • kontrabasy

Dęte i kotły

zwykle po dwa instrumenty

  • drewniane: flety, oboje, klarnety, fagoty
  • blaszane: rogi (waltornie), trąbki
  • perkusja: kotły

Klarnet wszedł do orkiestry właśnie w klasycyzmie. Beethoven w V Symfonii dodał w finale m.in. puzony.

6.3Zespoły kameralne

  • duet, np. skrzypce i fortepian w sonacie skrzypcowej;
  • trio fortepianowe: fortepian, skrzypce, wiolonczela;
  • kwartet smyczkowy: dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela;
  • kwintet, np. Kwintet klarnetowy Mozarta: klarnet i kwartet smyczkowy.

6.4Głosy w operze i oratorium

Głosy żeńskie to sopran, mezzosopran i alt, męskie to tenor, baryton i bas. Mozart pisał partie dla konkretnych śpiewaków i ich możliwości. Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie to sopran koloraturowy, który śpiewa bardzo wysokie i szybkie pasaże, a kapłan Sarastro to głęboki bas. W operze seria śpiewali jeszcze kastraci, ale pod koniec epoki ich role przejmowały kobiety i tenory. W oratoriach i mszach obok solistów występuje chór mieszany: soprany, alty, tenory i basy.

Rękopis partytury z zapisem nutowym i tekstem łacińskim
Ostatnia strona roboczej partytury Requiem zapisana ręką Mozarta, 1791 (koniec części Hostias).

Budowę i brzmienie instrumentów, rodzaje głosów i zespołów oraz ćwiczenia w ich rozpoznawaniu omawia osobne kompendium Instrumenty, głosy i zespoły.

VII

Do słuchania

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

1

Ch.W. Gluck: Orfeusz i Eurydyka, aria „Che farò senza Euridice”

Philippe Jaroussky, I Barocchisti, dyr. Diego Fasolis

Prosta, śpiewna melodia bez popisowych ozdobników. Tak wygląda opera po reformie Glucka.

youtu.be/Z8dIevs0VlU
2

J. Haydn: Symfonia nr 94 G-dur „Niespodzianka”, cz. II Andante

Berliner Philharmoniker

Temat z wariacjami. Posłuchaj cichego tematu i nagłego akordu fortissimo.

youtu.be/te-X-D-nz20
3

J. Haydn: Kwartet smyczkowy C-dur op. 76 nr 3 „Cesarski”, cz. II

Alban Berg Quartett

Wariacje na temat hymnu. Melodia przechodzi kolejno przez wszystkie cztery instrumenty.

youtu.be/HpVah-JbvxM
4

J. Haydn: Stworzenie świata, wstęp „Przedstawienie chaosu”

English Baroque Soloists

Oratorium. Orkiestra obrazuje chaos przed stworzeniem świata — przykład muzyki ilustracyjnej.

youtu.be/-Mpypgv9FV8
5

W.A. Mozart: Eine kleine Nachtmusik KV 525, cz. I Allegro

Amsterdam Baroque Orchestra

Forma sonatowa: energiczny temat I, śpiewny temat II, przetworzenie i repryza.

youtu.be/pdq1qKTGJOM
6

W.A. Mozart: Sonata A-dur KV 331 (cz. III Alla turca)

Ziad Kreidy, fortepian historyczny

Nagranie całej sonaty. Rondo Alla turca to ostatnia, trzecia część: policz powroty refrenu.

youtu.be/bVJjdl2Dxkc
7

W.A. Mozart: 12 wariacji na temat „Ah, vous dirai-je, maman” KV 265

Clara Haskil

Znana melodia i jej przekształcenia: zmienia się rytm, faktura, a w jednej wariacji tryb na molowy.

youtu.be/d3O-gIqJ0Tc
8

W.A. Mozart: Koncert fortepianowy C-dur KV 467, cz. II Andante

Géza Anda, Camerata Salzburg

Śpiewna melodia nad akompaniamentem trioli i pizzicato smyczków.

youtu.be/DCgA_-jCAPQ
9

W.A. Mozart: Wesele Figara, uwertura

hr-Sinfonieorchester, dyr. Tarmo Peltokoski

Uwertura opery buffa: szybka, lekka, z długimi crescendami.

youtu.be/J02j_bjTO7k
10

W.A. Mozart: Czarodziejski flet, aria Królowej Nocy „Der Hölle Rache”

Diana Damrau

Sopran koloraturowy: bardzo wysokie dźwięki i szybkie pasaże.

youtu.be/Fv35hgXmxg0
11

W.A. Mozart: Requiem d-moll KV 626, Lacrimosa

Collegium Musicum Berlin, orkiestra i chór

Msza żałobna. Mozart zdążył zapisać tylko pierwsze takty tej części.

youtu.be/MafAZeag1_0
12

L. van Beethoven: V Symfonia c-moll op. 67, cz. I

Orchestre Révolutionnaire et Romantique, dyr. John Eliot Gardiner

Cała część wyrasta z czterodźwiękowego motywu. Zwróć uwagę na nagłe kontrasty dynamiki.

youtu.be/IuevkuheUPQ
13

L. van Beethoven: VI Symfonia F-dur „Pastoralna”, cz. I

Orchestre Révolutionnaire et Romantique, dyr. John Eliot Gardiner

Muzyka programowa. Tytuł części mówi o radosnych uczuciach po przybyciu na wieś.

youtu.be/_JFZ2gfVwmI
14

M. Kamieński: Nędza uszczęśliwiona (zwiastun spektaklu)

Polska Opera Królewska

Krótki fragment przedstawienia najstarszej zachowanej opery do polskiego tekstu.

youtu.be/eU4RCW9_Q90
15

J. Stefani: Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale

Akademicki Chór Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, wersja koncertowa

Posłuchaj rytmów krakowiaka, poloneza i mazura.

youtu.be/fKXsAa3YHVw
16

Przypisywany M.K. Ogińskiemu: Polonez a-moll „Pożegnanie Ojczyzny”

Krzysztof Książek

Polonez sentymentalny, do słuchania. Rozpoznaj rytm poloneza w metrum 3/4.

youtu.be/2lZHZxzVMSk
17

K. Kurpiński: Zamek na Czorsztynie, uwertura

wykonawca niepodany w opisie nagrania

Uwertura polskiej opery z 1819 r., na pograniczu klasycyzmu i romantyzmu.

youtu.be/51RFKBybea8
18

M. Szymanowska: Nokturn As-dur „Le Murmure”

nagranie Chopin University Press

Utwór fortepianowy zapowiadający nokturny Chopina.

youtu.be/oqiTiKdiOuI
VIII

Słowniczek do sprawdzianu

Klasycy wiedeńscy
Haydn, Mozart i Beethoven, najważniejsi kompozytorzy klasycyzmu, związani z Wiedniem.
Homofonia
Faktura, w której jeden głos prowadzi melodię, a pozostałe tworzą akompaniament.
Polifonia
Faktura złożona z kilku samodzielnych, równorzędnych melodii. Panowała w baroku, w klasycyzmie pojawia się rzadziej (fuga, fugato).
Okres
Zamknięta myśl muzyczna, zwykle 8 taktów, złożona z poprzednika i następnika (4+4).
Bas Albertiego
Akompaniament z akordu rozłożonego w porządku dół–góra–środek–góra, np. c–g–e–g.
Cykl sonatowy
Kilkuczęściowy utwór (sonata, symfonia, kwartet, koncert) z częściami o różnym tempie, np. szybka – wolna – menuet – szybka.
Forma sonatowa allegro sonatowe
Forma pierwszej części cyklu: ekspozycja (dwa tematy w dwóch tonacjach), przetworzenie, repryza (oba tematy w tonacji głównej), często koda.
Ekspozycja
Pierwsza część formy sonatowej, przedstawienie tematów.
Przetworzenie
Środkowa część formy sonatowej, praca nad motywami tematów w różnych tonacjach.
Repryza
Powrót materiału ekspozycji, w formie sonatowej z obydwoma tematami w tonacji głównej.
Koda
Zakończenie utworu lub części, dodane po zasadniczej formie.
Forma dwuczęściowa
Budowa AB: dwa odcinki, każdy zwykle powtarzany.
Forma trzyczęściowa
Budowa ABA: dwa podobne odcinki przedzielone kontrastującym środkiem, np. menuet – trio – menuet.
Menuet z triem
Taneczna część cyklu w metrum 3/4 o budowie ABA, zwykle trzecia część symfonii lub kwartetu.
Rondo
Forma z powracającym refrenem i różnymi kupletami: A B A C A. Częsta w finałach.
Wariacje
Temat i jego kolejne przekształcenia melodyczne, rytmiczne, harmoniczne i fakturalne.
Kanon
Utwór, w którym głosy wykonują tę samą melodię, wchodząc kolejno jeden po drugim.
Kadencja
W koncercie: popisowy odcinek solisty bez orkiestry, dawniej często improwizowany.
Symfonia
Cykl sonatowy na orkiestrę, zwykle czteroczęściowy.
Koncert
Utwór na instrument solowy i orkiestrę, zwykle trzyczęściowy.
Kwartet smyczkowy
Zespół dwojga skrzypiec, altówki i wiolonczeli, a także utwór na taki zespół.
Divertimento, serenada
Lekkie, kilkuczęściowe utwory rozrywkowe na niewielki zespół.
Opera seria
Poważna opera włoska na tematy mitologiczne lub historyczne.
Opera buffa
Włoska opera komiczna, np. Wesele Figara.
Singspiel śpiewogra
Niemiecka opera z dialogami mówionymi, np. Czarodziejski flet.
Reforma Glucka
Uproszczenie opery seria: muzyka ma służyć dramatowi, bez zbędnych popisów wokalnych.
Oratorium
Duży utwór na solistów, chór i orkiestrę, zwykle religijny, bez scenografii, np. Stworzenie świata Haydna.
Requiem
Msza żałobna. Requiem d-moll Mozarta dokończył Franz Xaver Süssmayr.
Muzyka absolutna
Muzyka bez treści pozamuzycznej, np. sonata, kwartet.
Muzyka programowa
Muzyka związana z treścią pozamuzyczną podaną w tytule, np. „Pastoralna” Beethovena.
Szkoła mannheimska
Kompozytorzy i orkiestra dworu w Mannheimie (Stamitz), słynni z crescenda i dyscypliny gry.
Crescendo, diminuendo
Stopniowe zwiększanie i zmniejszanie głośności.
Sforzando sf
Nagły, silny akcent na jednym dźwięku lub akordzie.
Agogika
Zmiany tempa w trakcie wykonania (przyspieszanie, zwalnianie).
Artykulacja
Sposób łączenia lub oddzielania dźwięków, np. legato, staccato.
Fortepian
Instrument klawiszowy z młoteczkami uderzającymi w struny. Pozwala grać piano i forte. W klasycyzmie wyparł klawesyn.
Polonez
Polski taniec narodowy w metrum 3/4, w tempie umiarkowanym, kroczący i dostojny.
Mazur
Polski taniec narodowy w metrum 3/4, żywy, z akcentami na słabych częściach taktu.
Krakowiak
Polski taniec narodowy w metrum 2/4, żywy, z synkopami.
IX

Sprawdź się

Kliknij odpowiedź, którą uważasz za prawidłową. Pod pytaniem pojawi się wyjaśnienie. Wynik zobaczysz na końcu.